ИНТЕРНЕТ БУЮМДАР (IOT) СИСТЕМАЛАРЫНДА КИБЕРКООПСУЗДУКТУ КАМСЫЗДОО ЫКМАЛАРЫ, ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ ЖАНА МЕХАНИЗМДЕРИ

Авторлор

Ю.С. Корякина Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Машинаны изилдөө, автоматташтыруу жана геомеханика институту
Б.О. Елизаров И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинин Информациялык технологиялар институту

##semicolon##

Интернет буюмдар (IoT)##common.commaListSeparator## киберкоопсуздук##common.commaListSeparator## IoT коркунучтары##common.commaListSeparator## коргоо архитектуралары##common.commaListSeparator## криптография##common.commaListSeparator## Zero Trust##common.commaListSeparator## SIEM##common.commaListSeparator## XDR##common.commaListSeparator## SOAR##common.commaListSeparator## коопсуз IoT-системалар

Аннотация

Макалада Интернет буюмдар (IoT) түзмөктөрүнүн коопсуздугун камсыздоонун коркунучтары жана ыкмалары боюнча комплекс талдоо сунушталган. Негизги коркунуч категориялары каралган: тармактык чабуулдар, физикалык таасирлер, колдонмо деңгээлиндеги алсыз жактар жана маалыматтын купуялуулугунун бузулушу. IoT түзмөктөрүн коргоонун заманбап ыкмалары каралган, анын ичинде тармактык, аппараттык жана программалык деңгээлдеги чаралар, криптографиялык технологиялар, ошондой эле Zero Trust архитектурасы, SIEM/XDR/SOAR системалары менен интеграция жана аномалияларды аныктоодо жасалма интеллектти колдонуу сыяктуу өнүккөн ыкмалар. Айрыкча IoT архитектураларын коопсуз курууга жана киберкоопсуздуктун механизмдерине көңүл бурулган, түзмөктөрдүн чектелген эсептөө ресурстарын жана алардын иштөө өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен. Коркунучтарды жана учурдагы технологияларды талдоонун негизинде ар кандай түрдөгү IoT-системалар үчүн коргоочу ыкмаларды тандоо жана айкалыштыруу боюнча сунуштар берилген. Сунушталган материалдар IoT-инфраструктураларды коопсуз кылуу стратегияларын иштеп чыгууда жана киберчабуулдарга туруктуу системаларды долбоорлоодо изилдөөчүлөргө жана практиктерге пайдалуу болушу мүмкүн.

##submission.citations##

1. Meneghello, F., Calore, M., Zucchetto, D., Polese, M., Zanella, A. IoT: Internet of Threats? A survey of practical security vulnerabilities in real IoT devices // IEEE Internet of Things Journal. – 2019. – Vol. 6, No. 5. – P. 8182–8201. DOI: 10.1109/JIOT.2019.2935189.

2. Lee, I., Lee, K. Internet of Things (IoT) Cybersecurity: Literature Review and IoT Cyber Risk Management // Future Internet. – 2021. – Vol. 13, No. 6. – Article 154. DOI: 10.3390/fi13060154.

3. Sharma, V., You, I., Kumar, R. IoT Security: Review, Blockchain Solutions, and Open Challenges // Future Generation Computer Systems. – 2021. – Vol. 122. – P. 42–61. DOI: 10.1016/j.future.2021.03.019.

4. Bertino, E., Islam, N. Botnets and Internet of Things Security // Computer. – 2017. – Vol. 50, No. 2. – P. 76–79. DOI: 10.1109/MC.2017.62.

5. Fernandez-Carames, T.M., Fraga-Lamas, P. A Review on the Use of Blockchain for the Internet of Things // IEEE Access. – 2018. – Vol. 6. – P. 32979–33001. DOI: 10.1109/ACCESS.2018.2842685.

6. Alrawais, A., Alhothaily, A., Hu, C., Cheng, X. Fog Computing for the Internet of Things: Security and Privacy Issues // IEEE Internet Computing. – 2017. – Vol. 21, No. 2. – P. 34–42. DOI: 10.1109/MIC.2017.37.

7. Mosenia, A., Jha, N.K. A Comprehensive Study of Security of Internet-of-Things // IEEE Transactions on Emerging Topics in Computing. – 2017. – Vol. 5, No. 4. – P. 586–602. DOI: 10.1109/TETC.2016.2606384.

8. Zhang, Z.-K., Cho, M.C.Y., Shieh, S., Wang, Y.-C. IoT Security: Ongoing Challenges and Research Opportunities // IEEE 7th International Conference on Service-Oriented Computing and Applications (SOCA). – 2014. – P. 230–234. DOI: 10.1109/SOCA.2014.58.

9. Hassan, W.H. Current research on Internet of Things (IoT) security: A survey // Computer Networks. – 2019. – Vol. 148. – P. 283–294. DOI: 10.1016/j.comnet.2018.11.025.

10. Maple, C. Security and privacy in the internet of things // Journal of Cyber Policy. – 2017. – Vol. 2, No. 2. – P. 155–184. DOI: 10.1080/23738871.2017.1366536.

11. Корякин, С. В. Современные тенденции развития систем информационной безопасности / С. В. Корякин // Проблемы автоматики и управления. – 2017. – № 2(33). – С. 82-91. – EDN ZXPAXD.

12. Корякин, С. В. Аналитический обзор технологий построения аппаратно-ориентированных облачных систем защиты информации с применением нейросетевых технологий / С. В. Корякин // Проблемы автоматики и управления. – 2025. – № 2(53). – С. 41–51. – EDN RCCRHC.