АВТОУНАА БОРБОРДУУ ШААРДАН АДАМ БОРБОРДУУ ШААРГА: КӨП КРИТЕРИЙЛҮҮ ТАЛДООНУ КОЛДОНУУ МЕНЕН ЖӨӨ ЖҮРГҮНЧҮЛӨР ИНФРАТҮЗҮМҮН БААЛООНУН ДИАГНОСТИКАЛЫК СИСТЕМАСЫ

Авторлор

Б.С. Осмонов Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Машина таануу, автоматика жана геомеханика институту; Кыргыз-Герман колдонмо информатика институту
Р.Б. Кубанычова Кыргыз-Герман колдонмо информатика институту

##semicolon##

жөө жеткиликтүүлүк##common.commaListSeparator## жөө жүргүнчүлөр инфраструктурасы##common.commaListSeparator## көп критерийлүү талдоо##common.commaListSeparator## OpenStreetMap##common.commaListSeparator## туруктуу шаардык пландоо##common.commaListSeparator## Фрайбург модели##common.commaListSeparator## мейкиндиктик талдоо##common.commaListSeparator## автоунаа борбордуу шаарлар##common.commaListSeparator## Бишкек##common.commaListSeparator## Кыргыз Республикасы

Аннотация

Дүйнөнүн көптөгөн шаарлары биринчи кезекте автомобиль транспортунун муктаждыктарына ылайык долбоорлонгон, бул жөө басууга тоскоол болгон жана жеке автоунаага көз карандылыкты бекемдеген үзүл-кесил жана кооптуу жөө жүргүнчүлөр инфраструктурасына алып келди. Бул иште автоунаа борбордуу шаарлардагы жөө жүргүнчүлөр инфраструктурасын Фрайбургдун (Германия) модели сыяктуу таанылган жөө жүрүү эталондору менен салыштыруу аркылуу диагностикалоонун кайталанып алынуучу методологиясы иштелип чыгат. Сунушталган ыкма үч өлчөмдү камтыган көп критерийлүү талдоого негизделет: байланыштуулук (тротуар тармагынын үзгүлтүксүздүгү, жөө өтмөктөрдүн жыштыгы, маршруттук тармактын толуктугу), коопсуздук (транспорт агымынын интенсивдүүлүгү, кесилиштердеги корголгондук, жол-транспорт кырсыктары боюнча маалыматтар) жана ыңгайлуулук (жөө жүргүнчүлөр үчүн ыңгайлуулуктар, жарыктандыруу). Методология OpenStreetMap ачык маалыматтарына жана жалпыга жеткиликтүү мамлекеттик булактарга таянат, бул аны кымбат менчик маалыматтарын колдонбостон жеткиликтүү кылат. Ыкманын ишке жөндөмдүүлүгүн текшерүү үчүн Бишкек шаарынын (Кыргызстан) материалында пилоттук апробация жүргүзүлдү. Мейкиндиктик талдоо ыкмалары инфраструктурадагы орчундуу боштуктарды, ошондой эле «тротуар чөлдөрүн» жана кийлигишүүнүн артыкчылыктуу зоналарын аныктаган жылуулук карталарын түзүүгө мүмкүндүк берет. Иштин негизги салымы — шаар пландоочуларына, изилдөөчүлөргө жана коомдук уюмдарга маалыматтар чектелүү шартта жөө жүргүнчүлөр инфраструктурасынын жетишсиздиктерин диагностикалоого мүмкүндүк берген системалуу, кайталанып алынуучу методология.

##submission.citations##

1. Gehl J. Cities for People. - Washington, DC: Island Press, 2010. - 269 p.

2. Forsyth A. What is a walkable place? The walkability debate in urban design // Urban Design International. - 2015. - Vol. 20, No. 4. - P. 274–292.

3. Frank L.D., Andresen M.A., Schmid T.L. Obesity relationships with community design, physical activity, and time spent in cars // American Journal of Preventive Medicine. - 2004. - Vol. 27, No. 2. - P. 87–96.

4. Giles-Corti B. et al. City planning and population health: a global challenge // The Lancet. - 2016. - Vol. 388, No. 10062. - P. 2912–2924.

5. Pojani D., Stead D. Sustainable urban transport in the developing world: beyond megacities // Sustainability. - 2015. - Vol. 7, No. 6. - P. 7784–7805.

6. Southworth M. Designing the walkable city // Journal of Urban Planning and Development. - 2005. - Vol. 131, No. 4. - P. 246–257.

7. Lindelöw D. et al. Competitiveness of cycling and the built environment // Transportation Research Part A. - 2017. - Vol. 100. - P. 42–52.

8. Carr L.J. et al. Walk Score as a global estimate of neighborhood walkability // American Journal of Preventive Medicine. - 2010. - Vol. 39, No. 5. - P. 460–463.

9. Spittaels H. et al. Measuring physical activity-related environmental factors: reliability and predictive validity of the European environmental questionnaire ALPHA // International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity. - 2010. - Vol. 7. - P. 48.

10. Chin G.K.W. et al. Accessibility and connectivity in physical activity studies: The impact of missing pedestrian data // Preventive Medicine. - 2008. - Vol. 46, No. 1. - P. 41–45.

11. Manaugh K., El-Geneidy A. Validating walkability indices: How do different households respond to the walkability of their neighbourhood? // Transportation Research Part D. - 2011. - Vol. 16, No. 4. - P. 309–315.

12. Saaty T.L. Decision Making with the Analytic Hierarchy Process // International Journal of Services Sciences. - 2008. - Vol. 1, No. 1. - P. 83–98.

13. Livi A.D., Clifton K.J. Issues and methods in capturing pedestrian behaviors, attitudes and perceptions // Transportation Research Board Annual Meeting. - 2004.

14. Ewing R., Handy S. Measuring the unmeasurable: Urban design qualities related to walkability // Journal of Urban Design. - 2009. - Vol. 14, No. 1. - P. 65–84.

15. Barrington-Leigh C., Millard-Ball A. The world's user-generated road map is more than 80% complete // PLoS ONE. - 2017. - Vol. 12, No. 8.

16. Buehler R., Pucher J. Sustainable transport in Freiburg: lessons from Germany's environmental capital // International Journal of Sustainable Transportation. - 2011. - Vol. 5, No. 1. - P. 43–70.

17. Statistisches Jahrbuch Freiburg im Breisgau 2023. - Freiburg: Amt für Bürgerservice und Informationsmanagement, 2023.

18. Malczewski J. GIS and Multicriteria Decision Analysis. - New York: Wiley, 1999. - 408 p.

19. Boeing G. OSMnx: New methods for acquiring, constructing, analyzing, and visualizing complex street networks // Computers, Environment and Urban Systems. - 2017. - Vol. 65. - P. 126–139.

20. Elvik R. et al. The Handbook of Road Safety Measures. 2nd ed. - Bingley: Emerald Group Publishing, 2009. - 1124 p.

21. Landry S.M., Chakraborty J. Street trees and equity: evaluating the spatial distribution of an urban amenity // Environment and Planning A. - 2009. - Vol. 41, No. 11. - P. 2651–2670.

22. Boeing G. Urban street network analysis in a computational notebook // Region. - 2020. - Vol. 7, No. 1. - P. 39–47.

23. Litman T. Economic Value of Walkability // Transportation Research Record. - 2003. - No. 1828. - P. 3–11.

24. Tran M.T.T., Pérez M.G.J., Battino S. Walkability and urban redesign methodology for suburban areas // Sustainability. - 2020. - Vol. 12, No. 24. - P. 10359.

25. Oswald M.R., Schaller B.E. Walkability around transit stations: A multi-city study // Journal of Transport and Land Use. - 2022. - Vol. 15, No. 1. - P. 413–432.

26. Чирягов, А. К. Методологические основы построения устойчивых моделей машинного обучения с использованием вероятностно-статистических методов / А. К. Чирягов, С. В. Корякин, К. Р. Карабакиров // Проблемы автоматики и управления. – 2026. – № 1(55). – С. 152-161. – EDN QLHKUW.